Zapoznanie się z systemem Unix

  1. System plików Unixa i polecenia na katalogach:
      cd
      ls
      ls -l
      ls -a
      ls -1
      man ls
      mkdir podkatalog
      ls -l
      cd podkatalog
      cd ..
      rmdir podkatalog
      cd /
      ls -l
      cd /etc
      ls
      ls -ltr
      ls -l *.conf
      ls -l *.?
      ls -ld *.?
    

  2. Operacje na plikach:
      cd $HOME
      touch pusty
      cp pusty drugi
      mv drugi drugipusty
      ls -l
      rm pusty drugipusty
      cat /etc/termcap
    
      less /etc/termcap
       i polecenia wewnętrzne programu less:
         SPACE              - pełny ekran do przodu
         b                  - pełny ekran do tyłu
         j                  - wiersz w dół
         k                  - wiersz w górę
         G                  - na koniec pliku
         g                  - na początek pliku
         h                  - pomoc: sumaryczne zestawienie poleceń
         /string            - przeszukiwanie do przodu
         n                  - przeszukiwanie dalej
         ?string            - przeszukiwanie do tyłu
         N                  - przeszukiwanie dalej w drugą stronę
      ls -l /etc | less
      man less
    

  3. Prawa dostępu do plików - pierwsze kroki:
      cd $HOME
      echo proba > probny_plik
      chmod -r probny_plik
      ls -l probny_plik
      cat probny_plik
      chmod u+r probny_plik
      ls -l probny_plik
      cat probny_plik
      chmod go-rwx probny_plik
      ls -l probny_plik
    

  4. Operacje na procesach:
      ps
      ps -e
      ps -ef
      ps -ef | less
      ps -el
      man ps
      top
    

  5. Kasowanie procesów:
      kill pid
      kill -9 pid
      kill -9 -1              # uwaga - to jest polecenie samobójcze
    

  6. Uzyskiwanie informacji o użytkownikach włączonych do systemu:
      who
      finger
    

  7. Uzyskiwanie informacji o historii wlaczen do systemu:
      last
      last | less
    

  8. Uzyskiwanie informacji o istniejących kontach użytkowników:
      cat /etc/passwd                # plik kont
      niscat passwd.org_dir          # baza danych kont - może nie istnieć
      ldaplist passwd                # inna baza danych - też może nie istnieć
    

  9. Proste skrypty
    Utwórz plik z poleceniami demonstrującymi podstawowe operacje na plikach: tworzenie pliku i katalogu, zmienianie nazwy, praw dostępu, linkowanie, kasowanie pliku, itp. Uruchamiaj plik jako skrypt, czyli:
    sh nazwa-pliku
    
    Wypróbuj opcję śledzenia wykonania poleceń w pliku (set -x).

  10. Dalsze ćwiczenia ze skryptami
    Zmodyfikuj napisany przykładowy skrypt tak by wykonywał operacje na swoich argumentach: $1, $2, $3, ... Jeśli skrypt wykonuje operacje na plikach, to spróbuj przerobić go tak, żeby dla każdego argumentu zadawał pytanie (poleceniem echo), czy wykonać daną operację czy nie. Następnie wywołaj skrypt z argumentem w postaci *.c i sprawdź czy poprawnie działa na wszystkich plikach pasujących do napisanego wyrażenia.

  11. Program find
    Program find służy do “znajdowania” na dysku komputera plików spełniających określone warunki. Program nie ma interfejsu graficznego, lecz język w jakim można te warunki określać jest niezwykle bogaty i mocny. Warto nauczyć się posługiwać programem find przynajmniej w minimalnym stopniu. Spróbuj pojedynczym wywołaniem find znaleźć w katalogu /etc: pliki o rozmiarze do 1kB utworzone w ciągu ostatnich 3 dni, oraz pliki nie większe niż 250 kB, utworzone nie mniej niż miesiąc, ale nie więcej niż trzy miesiące temu (dla uproszczenia: 30 i 90 dni temu). WSKAZÓWKA: zacznij od wyszukiwania plików z pojedynczymi kryteriami wyszukiwania, upewnij się, że dobrze je rozumiesz i stosujesz, oraz uzyskujesz prawidłowe wyniki. Następnie połącz kryteria wyszukiwania. W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą być do tego przydatne operatory logiczne -a i -o jak również nawiasy \( \).

  12. Program tar
    Zapoznaj się z programem tar i przećwicz archiwizowanie z jego pomocą najpierw kilku plików, a następnie struktury katalogów. Przećwicz odtwarzanie, zarówno całej zarchiwizowanej struktury, w tym z powrotem do pierwotnej lokalizacji w systemie plików, jak i w inne miejsce, oraz wybiórczo, pojedynczych plików. Sprawdź czy pliki i katalogi zostały kompletnie i wiernie odtworzone. Zwróć uwagę, jak zapisywane są w archiwum pliki/katalogi zadane z pełną, bezwzględną ścieżką, a jak te zadane nazwą lokalną. Sprawdź jak odtwarzane z archiwum są atrybuty plików (np. jeśli odtwarza pliki inny użytkownik niż ich właściciel, i jeśli ma ustawioną jakąś istotnie różną maskę umask), jak odtwarzane są linki, itp. Sformułuj wniosek, jak tar archiwizuje pliki, z punktu widzenia ich późniejszego odtwarzania.

  13. Dalsze operacje na plikach - linki
      touch pusty.l1
      ln pusty.l1 pusty.l2
      ls -l pusty.l*
      mkdir podkatalog
      mv pusty.l2 podkatalog
      ls -l pusty.l* podkatalog
      rm pusty.l1
      mv podkatalog/pusty.l2 pusty.l1
      ls -l pusty.l*
      ln pusty.l1 pusty.l2
      ls -l pusty.l*
      chmod a=rw pusty.l1
      ls -l pusty.l*
      chmod a=xw pusty.l2
      ls -l pusty.l*
    

  14. Linki symboliczne
      ln -s pusty.l1 pusty.ls
      ls -l pusty.l*
      ls -lL pusty.l*
      rm pusty.l1
      ls -l pusty.l*
      ls -lL pusty.l*
      mv pusty.l2 pusty.l1
      ls -l pusty.l*
      ls -lL pusty.l*
      mv pusty.ls podkatalog
      ls -l pusty.l* podkatalog
      ls -lL pusty.l* podkatalog
    
      ln -s pierwszy drugi
      ln -s drugi trzeci
      ls -l pierwszy drugi trzeci
      ls -lL pierwszy drugi trzeci
      ln -s trzeci pierwszy
      ls -l pierwszy drugi trzeci
      ls -lL pierwszy drugi trzeci
    
      ln -s /dev/dvd-player/film.1 film
      ls -l film
      ls -lL film
    

  15. Prawa dostępu - podstawowe 9 bitów (ugo-rwx)
    Utwórz plik i zmieniaj po kolei wszystkie bity praw dostępu i sprawdź uzyskany efekt poleceniem chmod. Zapoznaj się z maską praw dostępu (polecenie umask), i ustawiaj różne maski po czym twórz nowe pliki (np. poleceniem touch) i sprawdzaj ustawienia bitów praw dostępu. Czy maska pozwala w pełni kontrolować prawa dostępu?

    Dla dociekliwych: czy potrafisz racjonalnie wytłumaczyć, czemu system nie pozwala ustawiać pewnych kombinacji praw dostępu? Sprawdź, że poleceniem chmod możesz ustawiać prawa dostępu, których nie można uzyskać za pomocą maski.

  16. Prawa dostępu - 3 bity specjalne
    Utwórz plik i sprawdź ustawianie na nim (poleceniem chmod) każdego z trzech bitów specjalnych. Każdorazowo obejrzyj jak polecenie ls wyświetla fakt ustawienia danego bitu, zarówno w przypadku gdy plik ma jednocześnie ustawione poszczególne bity wykonywalności (--x--x--x) jak i gdy ich nie ma.

  17. Listy praw dostępu ACL (zadanie opcjonalne)
    Jeśli chcesz poznać rozszerzone opcje sterowania prawami dostępu do plików, zapoznaj się z działaniem list ACL (Access Control List). Sprawdź czy Twój system operacyjny obsługuje listy ACL, a jeśli tak, to jakie polecenia do tego służą, i czy któryś z dostępnych systemów plików pozwala na tworzenie ACL. Zapoznaj się z poleceniami obsługującymi ACL na Twoim systemie. Np.:
      man -k acl
      man setfacl
      man getfacl
      man fs_listacl
      man fs_setacl
    
    Utwórz plik z jakąś nietrywialną kombinacją praw dostępu w liście ACL, i sprawdź ich działanie (zapewne przy współpracy kolegi/ów).

  18. Pliki specjalne (zadanie opcjonalne)
    Zapoznaj się z poleceniem mknod i utwórz nim plik specjalny potoku. Spróbuj zapisać coś do tego pliku (“cat > plik”) albo go odczytać.

    Wskazówka: otwórz dwa okienka terminala, i w jednym wykonaj:

      cat plik_potoku
    
    a w drugim:
      cat >plik_potoku
    
    a następnie pisz w drugim okienku jakieś teksty.

    Za pomocą programu find poszukaj na dysku plików specjalnych takich jak: gniazdka, potoki, i inne urządzenia. Spróbuj katalogów /tmp i /var/tmp

Uwaga ogólna

Ilekroć chcesz eksperymentować na swoim lub czyimś systemie na koncie roota (uid=0), wcześniej nagraj wszystkie dane z komputera (również te z partycji Windows, jeśli maszyna taką posiada) na nośniki zewnętrzne. Jednocześnie przygotuj się do reinstalacji systemu, zapisz najważniejsze ustawienia konfiguracyjne, zgraj hasła użytkowników, itp. :-(